Από την παλέτα του Ρέμπραντ στην οθόνη του κομπιούτερ

Του Θ. ΤΣΑΚΑΛΙΔΗ - Ελεύθερο Βήμα


    Θα προσπαθήσουμε να φέρουμε κοντά δύο φαινομενικά αντιδιαμετρικούς κόσμους, τον κόσμο του ορθολογισμού και των ψυχρών λογικών πράξεων με τον κόσμο των πολύμορφων εκφράσεων. Από τη μια η πληροφορική που έχτισε ήδη το δικό της τυποποιημένο κόσμο με τα δικά του εργαλεία, τις δικές του διαδικασίες, αλλά και τη δική του γκρίζα γεύση από την άλλη η τέχνη, ένας κόσμος που συλλαμβάνει έντονους ψυχισμούς, τους κρυσταλοποιεί με τον τρόπο του και τα εργαλεία του και τους αφήνει να πλανιούνται μέσα στο χρόνο ανεξάρτητα από τη φυσική αντοχή του δημιουργού.
    Κάτω από ποια σχέση μπορεί η πληροφορική να υπηρετήσει την τέχνη; Θα παρουσιάσουμε τέσσερις διαστάσεις αυτής της σχέσης πάντα με το πρίσμα ότι η πληροφορική θα είναι ένα νέο εργαλείο στην υπηρεσία της τέχνης, κάτι σαν ένας έξυπνος ηλεκτρονικός χρωστήρας πάνω σε μια επίπεδη ηλεκτρονική οθόνη αναφερόμενοι στην εικαστική τέχνη του μουσαμά και δεν θα θίξουμε το φιλοσοφικό ερώτημα αν η επιστήμη και η τέχνη είναι κατ’ επέκταση δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, του νομίσματος της δημιουργίας.
    Επιγραμματικά τις τέσσερις διαστάσεις θα τις ονομάσουμε «επιλογή τεχνοτροπίας», «οπτικοποίηση της μουσικής», «δυναμική διάσταση» και «διαδραστική διάσταση». Θα τις παρουσιάσουμε σε μια απλοποιημένη γλώσσα, αποφεύγοντας τους αυστηρούς τεχνικούς όρους.
Από τον Ρέμπραντ μέχρι σήμερα είδαμε πολλές τεχνικές να εφαρμόζονται πάνω σε διάφορα θέματα και όμως ανεξάρτητα από αυτά να δημιουργούν ένα ειδικό τρόπο  έκφρασης που εμπίπτει σε μια μηχανιστική λογική, που είναι εύκολα διακριτή σαν ξεχωριστή τεχνοτροπία.
    Διερευνώντας την τεχνοτροπία του Ρέμπραντ μπορούμε να ισχυριστούμε ότι καταργεί τη φυσιολογική παράθλαση του φωτός και πετυχαίνει την απότομη μετάβαση από το φως στη σκιά. Ανάλογες γεωμετρικές παραμορφώσεις  μπορούμε να διακρίνουμε στους ιμπρεσιονιστές, στους εξπρεσιονιστές, στους κυβιστές ακόμη και στην αφηρημένη τέχνη του Καντίνσκι, όπου τα βασικά στοιχεία του θέματος αφαιρούνται από τη σκηνή και ο καλλιτέχνης ζωγραφίζει τα ίχνη τους. Πολύ περισσότερο σ’ αυτή τη λογική εμπίπτει η Op Art. Συγκεντρώνοντας όλους τους κανόνες που διέπουν τα σχήματα, την επιλογή των αποχρώσεων, το επίπεδο της ευκρίνειας, τις παραμορφώσεις των επιμέρους επιφανειών, μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα γενικευμένο πρόγραμμα υπολογιστή που δίνει την ευχέρεια στο χρήστη να επιλέγει την τεχνοτροπία και έτσι να μπορεί να παράγει έργα του Monet σε εξπρεσιονιστική ή κυβιστική τεχνοτροπία.
    Όπως ο σκηνογράφος επενδύει εικαστικά τα δρώμενα στη σκηνή, αλλά με μια άκαμπτη στο χρόνο μορφή, έτσι θα μπορούσαμε να απαιτήσουμε μια εικαστική επένδυση μιας μουσικής, αλλά σε πολύ πιο ευέλικτη και γρήγορη μορφή. Γράφοντας ένα πρόγραμμα υπολογιστή που παρακολουθώντας κάθε τόνο της μουσικής του Mozart, κατευθύνει τις αντίστοιχες εναλλαγές μεταξύ χρωμάτων, εικόνων και ελεγχόμενων παραμορφώσεων επιλεγμένου σκηνικού και προβάλλοντάς το στον τοίχο μπορούμε να πετύχουμε με αυτόν τον τρόπο την οπτικοποίηση της μουσικής του. Είναι εφικτό αυτή η δυνατότητα εικαστικής σύνθεσης να προσφέρεται ολοκληρωμένα από ένα σύστημα, ώστε ο χρήστης να μπορεί εύκολα να πετυχαίνει τη δική του σύνθεση που βασίζεται σε προσωπικές του βάσεις εικόνων.
    Τώρα θα παρουσιάσουμε τη δυναμική διάσταση, όπου η πληροφορική μπορεί να απελευθερώνει το έργο τέχνης από τον εγκλωβισμό της μιας στιγμής. Μέχρι τώρα τα έργα που ξέραμε απέδιδαν κυρίως το αποτύπωμα μιας χρονικής στιγμής. Είναι πλέον δυνατόν ένας πίνακας ζωγραφισμένος με το χέρι να περνάει στον υπολογιστή και να δέχεται δυναμικές μεταβολές εμπλουτιζόμενος με άλλες κατά βούληση παραγόμενες εικόνες. Με αυτό τον τρόπο μπορεί να παραχθεί ελεγχόμενη ακολουθία σκηνών και να διεγείρονται τα ανάλογα συναισθήματα με μεταβαλλόμενη ένταση και διάρκεια. Έτσι το πορτρέτο που ξέραμε γίνεται μια ακολουθία πορτρέτων του ιδίου προσώπου με όλες τις παρεμβάσεις που επιλέγει ο καλλιτέχνης.
    Με τη διαδραστική διάσταση του έργου εννοούμε τη δυνατότητα που έχει ο θεατής του έργου να επεμβαίνει στη μορφή του έργου μετά την ολοκλήρωσή του από το δημιουργό του. Ακριβέστερα θα ήταν δυνατό το έργο να μεταβάλλει αποχρώσεις, ακόμη και σχήματα, ανάλογα με την απόσταση του θεατή από αυτό. Ανάλογες μεταβολές μπορεί να επιφέρουν ο φωτισμός, η θερμοκρασία του περιβάλλοντος, η υγρασία, ο θόρυβος. Το έργο δηλαδή υπάρχει μέσα στο περιβάλλον που εκτίθεται και μπορεί να ακολουθήσει τις μεταβολές του.
    Η δυνατότητα να επεμβαίνει ο θεατής και στα θεματικά συστατικά του πίνακα δεν αποκλείεται, αλλά ο τρόπος επέμβασης καθορίζεται από τον ίδιο το δημιουργό σε βαθμό που δεν αλλοιώνεται η ταυτότητά του.
    Εκθέσαμε παραπάνω μερικούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να επέμβει η πληροφορική στη δημιουργία πρωτόγνωρων έργων τέχνης. Όσα εκθέσαμε αναφέρονται στα εργαλεία που είναι εφικτά σήμερα σε εργαστηριακό επίπεδο. Το κόστος τους είναι ακόμη απαγορευτικό για μαζική χρήση αυτών των δυνατοτήτων. Η τεχνολογία όμως γίνεται όλο και φθηνότερη.
    Σε λίγα χρόνια οι έξυπνες και μεγάλου μεγέθους επίπεδες οθόνες θα πωλούνται σε τιμές χαμηλότερες από τα συνήθη έργα τέχνης και είναι πιθανόν όλο και περισσότεροι άνθρωποι να αποκαλύπτουν μέσα τους τον κοιμώμενο καλλιτέχνη και να εκφραστούνε με το νέο τρόπο που θα ξεπερνάει τα συμβατικά μέσα της μπογιάς και του πινέλου.
    Με την επερχόμενη επιδρομή των νέων τεχνολογιών ίσως αλλοιωθεί δραστικά το υλικό, ο χώρος και ο τρόπος που δημιουργείται το έργο τέχνης, η τέχνη όμως φωλιάζει βαθύτερα στον άνθρωπο και θα καθυποτάξει το καινούργιο περιβάλλον χωρίς να αλλάξει το βασικό της χαρακτήρα. Θα συνεχίσει να υπηρετεί τη διαχρονικότητα της ύπαρξής μας και να κρυσταλοποιεί τις ποιοτικές μας στιγμές, μόνο που αυτές οι στιγμές θα είναι μεγαλύτερης διάρκειας.